Özet: Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı, bir problemin olası nedenlerini kategorilere ayırarak görsel biçimde inceleyen bir kök neden analizi aracıdır. Balık iskeletine benzer yapısıyla, nedenleri (genellikle 6M kategorisinde) sistematik biçimde düzenler ve kök nedeni bulmaya yardımcı olur.

Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı, bir problemin veya kazanın olası nedenlerini görsel ve sistematik biçimde inceleyen bir kök neden analizi aracıdır. Diyagram, görünüşü bir balık iskeletine benzediği için bu adı almıştır: sağda balığın başı (problem), ortada omurga ve omurgaya bağlı kılçıklar (neden kategorileri ve nedenler) yer alır. Geliştiren kişinin adıyla ‘Ishikawa diyagramı’ olarak da bilinir.

Balık kılçığı diyagramının değeri, bir problemin nedenlerini dağınık biçimde değil, organize ve kategorize edilmiş olarak ele almasıdır. Bu yapı, akla gelebilecek tüm neden alanlarının sistematik biçimde incelenmesini ve hiçbir önemli neden kategorisinin atlanmamasını sağlar.

Balık Kılçığı (Ishikawa) Diyagramı — 6M Kategorileri

Diyagramın Yapısı

Balık kılçığı diyagramı, belirli bir yapıya sahiptir. Diyagramın sağ ucunda, balığın başı olarak analiz edilen problem (örneğin bir kaza türü) yer alır. Bu başa doğru uzanan yatay bir çizgi (omurga) bulunur. Omurgaya bağlanan ana kılçıklar, neden kategorilerini temsil eder. Her ana kılçığa bağlanan küçük kılçıklar ise, o kategorideki spesifik nedenleri gösterir. Bu yapı, problemin nedenlerini hem kategorilere ayırır hem de her kategori içinde ayrıntılandırır; böylece nedenler organize ve görsel biçimde incelenebilir.

6M Kategorileri

Balık kılçığı diyagramında, neden kategorileri genellikle ‘6M’ olarak bilinen alanlardan oluşur. Bu kategoriler, bir problemin olası neden alanlarını kapsar:

İnsan (Man): Çalışan kaynaklı nedenler (hata, eğitim, dikkat)
Makine (Machine): Ekipman ve makine kaynaklı nedenler
Yöntem (Method): İş yöntemi ve prosedür kaynaklı nedenler
Malzeme (Material): Kullanılan malzeme kaynaklı nedenler
Çevre (Milieu): Çalışma ortamı kaynaklı nedenler
Yönetim (Management): Yönetim ve organizasyon kaynaklı nedenler

Nasıl Oluşturulur?

Balık kılçığı diyagramı oluşturmak için, önce analiz edilecek problem balığın başına (sağ uca) yazılır. Sonra ana neden kategorileri (genellikle 6M) ana kılçıklar olarak çizilir. Her kategori altına, o alandaki olası nedenler küçük kılçıklar olarak eklenir. Gerekirse, her nedene ‘neden‘ sorularak alt nedenler de eklenir. Tüm nedenler belirlendikten sonra, diyagram incelenerek en olası kök nedenler değerlendirilir. Son olarak, bu kök nedenlere yönelik önlemler planlanır. Bu adımlar, sistematik bir kök neden analizi sağlar.

💡

Bilgi: Balık kılçığı diyagramının 5 Neden analizine göre avantajı, birden fazla neden kategorisini aynı anda görsel biçimde ele almasıdır. 5 Neden, tek bir neden zincirini doğrusal olarak takip ederken; balık kılçığı, farklı kategorilerdeki (insan, makine, yöntem vb.) çok sayıda olası nedeni bir arada gösterir. Bu yüzden balık kılçığı, birden fazla nedenin etkileştiği karmaşık problemler için daha uygundur. İki yöntem birlikte de kullanılabilir: balık kılçığında kategoriler belirlenir, sonra her neden için 5 Neden ile derine inilir.

Ne Zaman Kullanılır?

Balık kılçığı diyagramı, çeşitli durumlarda kullanılır. Kaza incelemelerinde, tekrarlayan sorunların analizinde ve özellikle birden fazla nedenin rol oynadığı karmaşık problemlerde etkilidir. Ekip çalışmasıyla oluşturulması, farklı bakış açılarının bir araya gelmesini sağlar; bu da daha kapsamlı bir analiz sunar. Basit, tek nedenli problemler için 5 Neden analizi yeterli olabilirken; çok yönlü problemlerde balık kılçığı diyagramı, nedenleri organize biçimde görmeyi sağlar. Diyagram, beyin fırtınası ve sistematik analizi birleştirir.

⚠️

Dikkat: Balık kılçığı diyagramının etkili olması, mümkün olduğunca eksiksiz ve dürüst nedenlerin belirlenmesine bağlıdır. Diyagram, sadece kolay veya açık nedenlerle doldurulup gerçek kök nedenler atlanırsa, yüzeysel kalır. Ayrıca diyagramı ‘insan’ kategorisindeki nedenlere (çalışan hatası) odaklayıp diğer kategorileri (makine, yöntem, yönetim) ihmal etmek, yaygın bir hatadır. İyi bir analiz, tüm kategorileri dengeli biçimde inceler ve kazaların çoğunlukla birden fazla kategorideki nedenlerin birleşiminden doğduğunu kabul eder.

Sonuç

Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı, bir problemin olası nedenlerini kategorilere ayırarak görsel biçimde inceleyen bir kök neden analizi aracıdır. Balık iskeletine benzer yapısında; sağda problem (baş), ortada omurga, omurgaya bağlı ana kılçıklar (neden kategorileri) ve küçük kılçıklar (spesifik nedenler) yer alır. Neden kategorileri genellikle 6M’dir: İnsan, Makine, Yöntem, Malzeme, Çevre, Yönetim. Oluşturmak için; problem yazılır, ana kategoriler çizilir, her kategori altına nedenler eklenir, derine inilir, kök nedenler değerlendirilir ve önlemler planlanır. 5 Neden analizine göre avantajı, birden fazla neden kategorisini aynı anda ele almasıdır; bu yüzden karmaşık problemler için uygundur. Tüm kategoriler dengeli incelenmeli, sadece çalışan hatasına odaklanılmamalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Balık kılçığı (Ishikawa) diyagramı nedir?+

Bir problemin olası nedenlerini kategorilere ayırarak görsel biçimde inceleyen bir kök neden analizi aracıdır; balık iskeletine benzer yapısıyla nedenleri (genellikle 6M kategorisinde) sistematik düzenler.

6M kategorileri nelerdir?+

İnsan (Man), Makine (Machine), Yöntem (Method), Malzeme (Material), Çevre (Milieu) ve Yönetim (Management); bir problemin olası neden alanlarını kapsayan altı ana kategoridir.

Balık kılçığı ile 5 Neden farkı nedir?+

5 Neden tek bir neden zincirini doğrusal takip ederken, balık kılçığı farklı kategorilerdeki (insan, makine, yöntem vb.) çok sayıda olası nedeni bir arada görsel olarak gösterir; bu yüzden karmaşık problemler için daha uygundur.

Bu konuyla ilgili diğer rehberler

→ İş Kazası Nedir? Tanımı ve Kapsamı
→ İş Kazası Bildirimi Nasıl Yapılır?
→ İş Kazası Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
→ İş Kazalarının Nedenleri Nelerdir?